Avusturya’nın Kosova Seferi (1689–1691) ve Yerel Reayanın Tepkisi

Bu çalışma, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e geçişin sancılı zihniyet dönüşümünü, dönemin Tıbbiyeli aydın tipolojisinin karakteristik bir örneği olan Dr. Ethem Bakar (1877-1945) üzerinden tahlil etmektedir. Selanikli, Fransa eğitimli ve pozitivist bir hekim olan Bakar, bilimi toplumsal bir kurtuluş reçetesi olarak gören kuşağının tipik bir temsilcisidir. Çalışma, uzun yıllar Jules Payot’nun bir tercümesi sanılan Terbiye-i İrâde’nin, Bakar’a ait özgün bir telif eser olduğunu birinci el kaynaklarla teyit ederek, müellifin bu eserle “kendi kaderini tayin eden rasyonel birey”i inşa etme çabasını merkeze almaktadır. Bununla birlikte aile arşivleri, hususi evrak ve sözlü tarih verilerine dayanan bu araştırma, Bakar’ı sadece kamusal alandaki bilimsel kimliğiyle değil, Sabetayist (Avdetî) kökeninin getirdiği “suskunluk yükü” ve evlat acısıyla yaşadığı trajedinin dönüştürdüğü “mahrem” kimliğiyle birlikte ele almaktadır. Makale, irade ve bilimle her türlü kaderin yenilebileceğine inanan Cumhuriyet modernleşmesinin, insanî olan (yas, ölüm ve kimlik) karşısında yaşadığı ontolojik gerilimi ve bu sürecin özneler üzerinde meydana getirdiği ruhsal maliyeti, Dr. Ethem’in şahsi hikâyesi üzerinden ortaya koymaktadır.

Abstract: This study analyzes the painful intellectual transformation during the transition from the Ottoman Empire to the Republic through the portrait of Dr. Ethem Bakar (1877-1945) , a characteristic example of the Tıbbiyeli intellectual typology of the era. Bakar, a Salonica-born, French-educated, and positivist physician, represents a generation that viewed science as a prescription for social salvation. Confirming through primary sources that Terbiye-i İrâde (The Education of the Will)—long assumed to be a translation of Jules Payot’s work— is an original monograph by Bakar, this study focuses on the author’s effort to construct a “rational individual who determines their own fate”. However, drawing on family archives, private papers, and oral history data, this research analyzes Bakar not only through his public scientific identity but also through the private identity transformed by the “burden of silence” imposed by his Sabbatean (Dönme) origins and the tragedy of his son’s passing. Ultimately, the article demonstrates the ontological tension experienced by Republican modernization—which believed that fate could be conquered by will and science—in the face of the human condition (grief, death, and identity), as well as the psychological cost imposed by this process on the subjects, through the lens of Dr. Ethem’s personal story.

Kosova’nın 1690 yılında Avusturya ordusu tarafından işgali, Osmanlı dönemi Kosova tarihinin en önemli safhalarından birini oluşturmaktadır. Üstelik yaklaşık bir yıl süren bu işgal, günümüzde dahi Arnavut ve Sırp tarihçiler arasında tartışmalara konu olmaya devam etmektedir. Bilindiği üzere Sırp efsanevi tarih yazımı, Sırpların Kosova üzerindeki tarihsel hak iddiasını (1389 Birinci Kosova Savaşı’ndan itibaren) merkeze alan bir anlatıyı hâkim kılmayı başarmıştır. Bu anlatı, Pavle Julinac’ın tezine dayandırılmakta ve yazılı biçimde sözde “Kosova’dan Büyük Sırp Göçü” olarak ortaya konulmaktadır.

Bu tür tarih yazımı, Ortodoks Kilisesi’nin tarihine ve Peya (İpek) Patrikhanesi’ne mensup Ortodoks ruhban sınıfını temsil eden III. Arseniye Çarnojeviç’in (1683–1706) şahsiyetine odaklanmaktadır. Avusturya ordularının geri çekilmesiyle birlikte Ortodoks Patriği ve yaklaşık 30.000 Ortodoks (Sırp, Arnavut, Bulgar vb.) Macaristan’a kaçışı, Sırp milliyetçisi araştırmacıların, 1691 yılında Osmanlı idaresinin bu bölgelere yeniden hâkim olmasının ardından Kosova’nın demografik yapısında etnik bir değişim yaşandığı yönünde iddialar ileri sürmeleri için temel dayanaklardan biri olmuştur.

Bu çalışma, Kutsal İttifak orduları tarafından Kosova’nın işgalini, Kosova reayasının bu işgale yaklaşımını ve 1691 yılı boyunca Osmanlı idaresiyle olan ilişkilerini ele almayı amaçlamaktadır.